Gerard Dummer

De afgelopen maanden hebben kenniskringleden van het lectoraat Kantelende Kennis en de Academische basisschool, samen met docenten studenten en lectoren hard gewerkt aan het maken van de onderzoeksbrochure “De onderzoekslijn in het curriculum, onderzoek met Hogeschool Domstad“.

in de onderzoeksbrochure gaan de lectoren Jos Castelijns en Ton Bruining in op de waarde van onderzoek voor goed onderwijs. We zetten het landelijkbeleidskader rondom onderzoek uiteen en geven aan hoe het Domstadbeleid hierin past. In de brochure geven we ook een korte omschrijving van de beide lectoren en op welke manier zij bijdragen aan de ontwikkeling van ons curriculum.
Per fase beschrijven we op welke manier we onderzoek doen. In de eerste twee fasen zijn studenten vooral bezig met het leren gebruiken ondrzoeksinstrumenten. In fase 3 en 4 doorlopen de studenten de onderzoekscyclus collectief praktijkonderzoek zoals we die binnen het lectoraat Kantelende Kennis hebben geformuleerd. De beschrijving van het onderzoek wisselen we af met onderzoeksverhalen van studenten die onderzoek hebben gedaan. Dit geeft een mooi beeld hoe studenten onderzoek in de praktijk uitvoeren.
We beschrijven ook de relatie met het werkveld. Door het doen van onderzoek verandert die. Doordat we inmiddels veel ervaring hebben opgedaan met academische basisscholen hebben we ook een beter beeld van hoe onderzoek binnen deze context kan plaatsvinden.
We sluiten de brochure af met aanbevingen voor de toekomst.

Zelf zijn we erg blij met de brochure omdat die goed in kaart brengt waar we nu mee bezig zijn.

Sinds een paar weken houd ik ook een weblog bij over het actieonderzoek dat de eerstejaars ALBO-studenten van Hogeschool Domstad aangeboden krijgen. De weblog is te vinden op onderzoeksdomstad.blogspot.com. De weblog is in eerste instantie bedoeld voor mentoren van de studenten. Deze mentoren hebben namelijk nog niet eerder studenten begeleid die met actieonderzoek bezig zijn.
Actieonderzoek is het tweede type onderzoek dat de ALBO-studenten nu uitvoeren op Hogeschool Domstad. Het eerste onderzoek richtte zich op de schoolontwikkeling van de academische basisscholen, waar de studenten stage lopen.
Ik begeleid dit onderzoek op Hogeschool Domstad. We maken daarbij gebruik van het boek Onderwijs van eigen makelij dat is geschreven door Petra Ponte.
Zelf was ik al bezig met onderzoek binnen het lectoraat Kantelende Kennis en begeleid ik studenten in het vierde jaar bij collectief praktijkonderzoek. Maar actieonderzoek is nog nieuw voor ons als hogeschool en ik ben dus ook erg benieuwd hoe studenten het zullen ervaren.

Vandaag heeft het lectoraat Kantelende Kennis de Super Grote Kenniskring gehouden (SGKK). De SGKK houdt in dat de lectoren, de kenniskringen van de hogescholen en de betrokkenen van de deelnemende basisscholen bij elkaar komen om te praten over onderzoek. Een grote groep. Ook een unieke groep vind ik omdat zo veel, diverse kennis niet zo vaak bij elkaar komt. Dat maakt het rijke dagen.

Er was een ochtend- en middagprogramma. In de ochtend hebben Jos Castelijns en Anja Tertoolen allebei een lezing gehouden. ’s Middags waren er drie workshops waar je uit kon kiezen. De dag besloten we met een gezellige borrel.

Lezing Jos Castelijns
Jos Castelijns hield zijn lezing over “de stem van de leerling” waarbij hij stilstond bij de manier waarop je samen met leerlingen de praktijk van je groep kunt veranderen. Want vaak zie je dat innovaties bedacht worden door experts en beleidsmakers.

Jos haalde een citaat van Suzanne Soohoo (1993) waarin dit probleem ook nog een keer naar voren komt:

Somehow educators… listen to outside experts to inform us, and consequently, we overlook… our students. As teachers, we need to find ways to continually seek out these silent voices because they can teach us so much about learning and learners.

En tweede bron die Jos aanhaalde was artikel 12 van de Rechten van het kind:

Elk kind heeft het recht zijn/haar eigen mening te vormen en deze vrijelijk te uiten in alle aangelegenheden die het kind betreffen.

Waarin aan wordt gegeven dat het kind zelf een recht heeft zijn eigen mening te vormen en te uiten.

Laura Lundy (2005) heeft dit vertaald naar het onderwijs en dit artikel opgedeeld in 4 kernbegrippen:

• Space: dat aangeeft dat je leerlingen ruimte moet geven.
• Voice : de actieve rol van de leerkracht om stem van leerlingen te laten horen
• Audience: Iemand moet ook luisteren naar wat je te zeggen hebt. Iemand moet het serieus nemen
• Influence: Niet alleen luisteren maar ook zorgen dat er iets mee gebeurt.

Over de verschillen tussen wetenschappelijk onderzoek en praktijkgericht onderzoek gaf Jos drie kenmerkende verschillen aan:

• Kennis om de kennis versus kennis om te handelen
• Generieke kennis versus contextgebonden kennis
• Validiteit en betrouwbaarheid versus relevantie en bruikbaarheid

Tenslotte stond hij ook nog stil bij de rol die leerlingen kunnen hebben in het onderzoek: als bron van informatie, respondent, medeonderzoeker en onderzoeker (Michael Fielding en Jane MacGregor (2005)).

Lezing Anja Tertoolen
In de lezing van Anja Tertoolen ging het ook over de stem van de leerling. Waarbij Anja direct aangaf dat “de” stem en “de” leerling natuurlijk niet bestond. En dat stem wat een gesprek impliceert ook niet helemaal de lading dekt. Anja is bezig met een promotietraject waarin ze kijkt welke communicatiemiddelen je in kunt zetten om informatie boven tafel te krijgen van oudste kleuters (5 en 6 jarigen). Hierbij gaf Anja aan dat de mening van kleuters erg veranderlijk is en dat het erg afhangt van het moment.

Als je onderzoek doet met kleuters moet je nadenken waar je dat onderzoek afneemt (liefst in de natuurlijke omgeving (lees: klas) en niet in een laboratoriumsetting (lees: gang)), wie dat onderzoek afneemt (een vreemde zal andere antwoorden krijgen dan een vertrouwenspersoon; maar ook loyaliteitsgevoelens richting een leerkracht) en waarom je het onderzoek afneemt (dit verantwoorden naar leerlingen toe).

Bij het doen van onderzoek bij kleuters lijkt een mozaïekbenadering verstandig. Wat inhoudt dat je verschillende onderzoeksinstrumenten gebruikt die elkaar aanvullen. In haar lezing gaf Anja de volgende voorbeelden: Observaties, spelhoek, interview, stelling, foto’s maken.

Alleen talige onderzoeksinstrumenten zijn een verschraling omdat de kleuter met zijn hele hebben en houwen communiceert. Een voorbeeld van het gebruik van de spelhoek is leerlingen schooltje te laten spelen en kijken wat hen bezighoudt. Een ander voorbeeld is kinderen een fotocamera geven en hen foto’s laten maken van wat ze belangrijk vinden in de school.

Zes vragen voor de onderzoekscyclus
Tot slot vroeg ik mijzelf af of het mogelijk was om de onderzoekscyclus heel simpel te doorlopen met 6 vragen die je kunt stellen. Samen met Bob Koster kwam ik tot de volgende vragen voor elke fase:

• Fase 1: Wat houdt ons bezig?
• Fase 2: Wat moeten we hier voor uitzoeken?
• Fase 3: Wat vinden we daar van?
• Fase 4: Wat gaan we doen?
• Fase 5: Werkwijze en ondernomen activiteiten
• Fase 6: Zijn we tevreden?

Dummer, Koster (2010)

Op Hogeschool Domstad zijn we vanuit de kenniskring Kantelende Kennis bezig met onderzoek naar de leerbehoefte van studenten en het onderwerp feedback. Mijn collega’s spelen een belangrijke rol hierin. Zij gaan met hun SLB-studenten (StudieLoopBaan) een deel van het onderzoek uitvoeren. Omdat ik niet alle SLB-ers apart kan voorlichten heb ik een uitgebreide PowerPoint voor hen gemaakt. Omdat ik van twee collega’s vandaag begreep dat het nog niet helemaal duidelijk was heb ik van de PowerPoint nog een keer een Voicethread gemaakt zodat ik kan toelichten wat er bij elke dia belangrijk is en wat niet. Het resultaat zie je hieronder.

Dat is de titel van het boek dat aan de medewerkers van Hogeschool Domstad is uitgedeeld. Het is de weerslag van het onderzoek waar het lectoraat Kantelende Kennis mee bezig is. Het boek is opgedeeld in zeven hoofdstukken:

1. Integrale ontwikkeling van scholen en opleidingen
2. Kennis en kennis creëren
3. Vitale ruimte
4. Vormgeving van collectief leren
5. Een collectief leerproces in een basisschool
6. Een collectief leerproces in een opleiding
7. Een praktische aanpak van collectief leren

Hierbij vind je ook een uitleg van de onderzoekcyclus die we hanteren.

En de uitleg over de vitale ruimte

het boek is te bestellen op de website van Garant.

Vorige week woensdag hebben we de officiële opening gehad op Hogeschool Domstad. Deze stond in het teken van de leraar/docent als onderzoeker. De lectoraten Kantelende Kennis en Academische basisschool hebben deze dag verzorgd.

De opening van de dag werd gehouden door Jos Castelijns, een van de lectoren van Kantelende Kennis. Hij ging in op de bijzondere combinatie van het beroep leraar met die van onderzoeker. Een combinatie die in meer beroepen voor komt maar zeker niet in alle. Waarbij de vraag natuurlijk was: in wat voor soort beroepen kom je dit nu wel tegen en in welke niet?
Via deze weg leidde hij het doen van collectief praktijkonderzoek in. Waarbij leerkrachten gezamenlijk met leerlingen onderzoek doen naar de verbetering van de praktijk.

Na deze inleiding konden de aanwezigen (docenten van Domstad, leerkrachten van de Academische basisscholen en vertegenwoordigers van de KSU en KPOA) kiezen uit vier bijeenkomsten:

• Leerbehoeften studenten feedback door mijzelf
• Academische basisschool/opleidingsschool:Heel de school onderzoekt mee (onderzoeksorganisatiemodel) door Simone van Dijk en Willy van Dijk
• Onderzoek in het curriculum: de onderneming in de minor door Helma de Rooij
• Onderzoek basisschool De ark: Leerbehoeften kinderen door Pauline de Zwet-Kortekaas

In mijn bijeenkomst heb ik een klein onderzoekje gedaan naar een onderdeel van de cyclus van collectief praktijkonderzoek van Kantelende Kennis. De deelnemers kregen de resultaten voorgelegd van de vragenlijst die we bij eerstejaars studenten hebben afgenomen. De bedoeling was dat de deelnemers gezamenlijk drie belangrijke bespreekpunten zouden kiezen. Mijn onderzoeksvraag was hoe ik dit zo effectief mogelijk zou kunnen doen. Waarbij ik het ook belangrijk vond dat de deelnemers zo betrokken mogelijk zouden zijn.

Effectiviteit en betrokkenheid zijn twee aspecten van de vitale ruimte. De vitale ruimte is binnen het onderzoek van het lectoraat een belangrijk begrip. Het geeft aan welke aspecten belangrijk zijn bij het doen van collectief praktijkonderzoek. In de vitale ruimte kijk je naar het individu en het collectief. Er moet aan de basisbehoeften van het individu worden voldaan. Tegelijkertijd moet je als groep ook verder kunnen.

In mijn onderzoekje had ik drie condities opgesteld. Namelijk een open werkvorm, gedeeltelijk gestuurde werkvorm en een gesloten werkvorm. Mijn hypothese was dat de gedeeltelijk gestuurde werkvorm het meest effectief was en tegelijkertijd de grootste betrokkenheid zou genereren. Die hypothese kon ik na twee rondes verwerpen. De meest open werkvorm riep vooral onduidelijkheid onder deelnemers op waardoor het én niet effectief was én de betrokkenheid snel afnam. In de meest gesloten werkvorm was de effectiviteit voldoende en de betrokkenheid ook voldoende.

Het gaf tegelijkertijd meer inzicht in de voorgelegde vragenlijst. Negatief geformuleerde resultaten zorgden nog voor onduidelijkheid. Zodat ik nu weet hoe ik de vragenlijst aan studenten kan gaan voorleggen: een gesloten werkvorm met toelichting op onduidelijkheden. Tijdens de selectie van de top 3 ga ik dan voor effectiviteit. Bij het verbinden van consequenties en opstellen van actiepunten richt ik me dan weer meer op de betrokkenheid.

De deelnemers konden twee onderwerpen bezoeken. Na deze twee ronden hebben we plenair afgesloten. Tijdens de afsluiting werd aan een aantal mensen de nieuwste publicatie van het lectoraat Kantelende Kennis overhandigd. Ook kregen ze een boekje van het lectoraat Academische basisschool.

Tot slot werden de nieuwe lectoren van het lectoraat Academische basisschool voorgesteld: Ton Bruining en Marja van den Eijnden.

De kenniskring Kantelende Kennis (waar ik ook deel van uit maak), onderdeel van het lectoraat Kantelende Kennis, van Hogeschool Domstad voert deze periode onderzoek uit naar het onderwerp leerbehoefte en feedback.
We doen dit onderzoek bij de eerstejaars studenten en de studenten van het derde jaar. Binnen het competentiegericht opleiden is feedback een belangrijk middel maar komt nog niet altijd goed uit de verf. Vandaar dat we hier onderzoek naar willen doen. Dit onderzoek voeren we uit middels het onderzoeksmodel van collectief kennis creëren zoals dat door het lectoraat Kantelende Kennis is ontworpen en nog steeds in ontwikkeling is.

Concreet geven we maandag een korte introductie op het onderzoek aan de eerstejaars. Daarvoor gebruiken we onderstaande presentatie

Tijdens de SLB-bijeenkomsten wordt een vragenlijst afgenomen. Dit is de standaardvragenlijst naar leerbehoeften zoals die door alle kenniskringen van het lectoraat wordt gebruikt. Deze lijst is aangevuld met vragen over feedback. Over de verantwoording van deze vragen zal ik een volgende keer een post schrijven.

Vragenlijst studenten versie 20081030

Na de vragenlijst houden we nog gesprekken met groepjes studenten. In dit gesprek doorlopen we een aantal stappen:

Stap 1: Vragen of iedereen weet wat leerbehoefte is (leeromgeving, curriculum, organisatie)
Stap 2: Schrijf je eigen leerbehoefte op
Stap 3: Schrijf bij de leerbehoefte van de anderen je reactie op
Stap 4: Kies van de mindmap één onderwerp dat je verder uit wilt werken. Je schrijft dit voor jezelf op
Stap 5: Vertel wat je hebt opgeschreven. De interviewer vraagt door.
Stap 6: Nav doorvragen schrijf de student de aanvullingen op
Stap 7: Vaststellen of er zaken zijn blijven liggen
Stap 8: Samen belangrijkste conclusies formuleren

Deze gegevens (vragenlijst en gesprek) zetten we op een rij en is weer input voor een volgend gesprek.

Dit jaar ben ik begonnen met de Kenniskring Kantelende Kennis. De kenniskring doet onderzoek naar de vraag: Hoe verloopt het proces van kennis creëren, zowel van lerenden, als van organisaties als tussen organisaties.
Sinds kort hebben de lectoren een aangescherpt theoretisch kader neergezet. In de samenvatting gaan ze in op de belangrijkste punten.

Samenvatting

Om er voor te zorgen dat ik me het theoretisch kader eigen maak probeer ik vanuit mijn eigen referentiekader een reactie te geven op de verschillende begrippen. Het referentiekader is voor mij alle activiteiten die ik onderneem op het gebied van ICT en onderwijs en mijn werk op Hogeschool Domstsad. Per begrip zal ik hier iets over schrijven.

Eigen samenvatting Theoretisch kader Kantelende Kennis

Van deze samenvatting heb ik nog een korte presentatie gemaakt met de belangrijkste punten voor mijzelf:

Vanaf 1 september 2008 zit ik bij de Kenniskring Kantelende Kennis. Of zoals ze officieel heten: Integrale ontwikkeling van scholen en opleiding. Een dag per week (op de woensdag) mag ik samen met drie collega’s (Helma de Rooij, Juliette Nuijten en Sylvia van Os) besteden aan het werken in de kenniskring.

Deze kenniskring maakt deel uit van het Lectoraat Kanteldende Kennis. Aan dit lectoraat zijn drie lectoren verbonden: Marjan Vermeulen, Bob Kosten en Jos Castelijns. Andere Hogescholen (naast Hogeschool Domstad) die hierbij betrokken zijn, zijn: Katholieke Pabo Zwolle, Ipabo, Marnix Academie en De Kempel. Verder is ook de IJsselgroep/ OAC centrum voor educatieve diensverlening in de kenniskring.

Het lectoraat bestaat sinds 2002 en loopt in ieder geval door tot 2010.

Waar houdt het lectoraat zich mee bezig?
In 2004 heeft het lectoraat een boekje uitgegeven waarin de theoretische achtergronden van het lectoraat duidelijk worden gemaakt. Dit boekje is al niet meer helemaal actueel maar geeft wel een aardig overzicht wat er allemaal wordt gedaan.
Voor een uitleg van het lectoraat neem ik deze publicatie als uitgangspunt. Ik doorloop de verschillende hoofdstukken en geef hieruit de belangrijkste punten weer.Zie hiervoor verder dit document.